Published on 6 February 2026

QR Code - Lais, spievels da la Svizra

En Svizra ha mintgin ses lai

Grondas surfatschas d’aua e pitschens lais da muntogna: ils circa 1500 lais da la Svizra caracteriseschan nossa cuntrada sco er noss mund imaginar. Sco “chombra d’aua da l’Europa” è la Svizra sa sviluppada enturn questas auas che han inspirà nossas artistas e noss artists e che han contribuì en moda considerabla al svilup economic, social e cultural dal pajais.

Sco ils pizs cuverts da naiv transmetta l’aua clera sco cristal da noss lais il maletg d’ina cuntrada svizra netta ed idillica, ch’è daventada nossa superbia ed in factur impurtant per il turissem. Cun questa exposiziun envidan las collecziuns da la Biblioteca naziunala svizra a (re)scuvrir l’istorgia dals lais svizzers sco spievels da l’identitad dal pajais.

Introducziun – mitus e legendas

En Svizra datti circa 1500 lais. Els han influenzà l’identitad dal pajais ed èn stads participads essenzialmain al svilup da la Svizra, e quai sur tschientaners. Dapi il neoliticum èn umans sa chasads en il territori alpin a la riva da las auas ed han construì lur chasas sin pitgas. Questas palissadas èn perditgas da la veglia ed impurtanta relaziun da l’uman cun la cuntrada da lais.

Ils lais n’han betg mo influenzà la planisaziun da la cuntrada ed il success economic dal pajais. Els giogan er ina rolla decisiva en las istorgias – vairas ed inventadas – davart il svilup dal pajais. En noss gronds mitus da fundaziun daventan ils lais alliads impurtants dals emprims Confederads:

Al Lai dals Quatter Chantuns, ch’els han avant traversà senza vegnir percurschids, fundeschan Arnold von Melchtal, Walter Fürst e Werner Stauffacher l’onn 1291 cun l’engirament dal Rütli la Confederaziun svizra.

Cura che Guglielm Tell vegn – sin cumond dal podestat Gessler – rapinà cun violenza sin ina bartga, datti in urizi che al salva. Ils rembladers na dattan betg dumogn als elements burascus e n’han nagin’autra pussaivladad che da liberar Tell, per ch’el possia gidar els d’arrivar tras l’aua inquieta. Cura che la bartga s’avischina a la riva, siglia Tell però vi sin la terra e surlascha ses rapinaders a l’aua burascusa.

Tar la battaglia da Morgarten da 1315 nizzegian las truppas svizras la finala las costas stippas dal Ägerisee, per carmalar ils attatgaders da Habsburg en in latsch. Quels na san betg sa defender e crodan en il lai, nua che blers dad els najan.

Da tals raquints è naschì in entir mund imaginativ: Ils lais èn daventads lieus d’acziun da bleras ditgas popularas davart creatiras fantasticas starmentusas sco draguns, creatiras miticas ed auters monsters da l’aua.

Il lai è pia gia adina stà dapli che mo ina culissa. El è in simbol che ha gidà a furmar l’identitad svizra.

Commerzi, vias e fortezzas – il project Henripolis

En la cuntrada alpina da la Svizra eran viadis tras la champagna lungs e stentus. Ils lais eran perquai vias da colliaziun e da commerzi impurtantas. Bleras citads svizras èn sa sviluppadas a la riva d’in lai, nua ch’il commerzi ha svelt cumenzà a prosperar. Durant tschientaners n’èn betg mo umans, mabain er animals, material ed ils retgavs da la racolta vegnids transportads cun bartga.

Il project da la citad Henripolis planisada e skizzada durant il 17avel tschientaner, che ha la finala fatg naufragi, mussa la gronda impurtanza strategica che la controlla da l’access al lai aveva per las relaziuns commerzialas e politicas.

Henri II. d’Orléans-Longueville, cont da Neuchâtel, aveva approvà l’onn 1625 il document da fundaziun per ina nova citad da commerzi. Henripolis avess duì concurrenzar la citad da Neuchâtel, nua ch’ils burgais avevan gudagnà influenza ed uschia indeblì la suveranitad dal cont franzos. Cun agid da la nova citad vuleva Henri puspè recuperar sia pussanza.

Cun sia posiziun era la citad Henripolis previsa sco center dal commerzi per l’entira regiun. Sur il Lai da Neuchâtel fiss la citad stada colliada cun ina ruta da navigaziun che gieva fin a la Mar dal Nord e – cun excepziun d’ina curta interrupziun – fin a la Mar Mediterrana. Per superar sia rivala Neuchâtel era la citad Henripolis vegnida planisada en furma d’in mez rudè fortifitgà che s’avra vers il lai – exact sco l’exempel d’Amsterdam, ch’era quella giada la capitala mundiala dal commerzi. Tras sia posiziun sper la sbuccada dal Canal de la Thielle avess la citad er gì sut controlla questa via navigabla ed il Lai da Bienna. E natiralmain fiss la citad vegnida equipada cun in grond port modern cun hallas da martgà e cun in graner.

Per promover il commerzi avess Henripolis plinavant permess senza restricziuns da manar ustarias e da construir bartgas. Las abitantas ed ils abitants avessan dastgà tscherner libramain lur confessiun. En vista als conflicts religius destructivs en l’Europa da quel temp na sa chapiva quai betg da sez.

Il project è però restà mo ina idea. Ils burgais da Neuchâtel e lur alliads da Berna èn stads buns d’impedir la vendita dals terrens necessaris. Uschia han els bloccà la construcziun da la citad, per mantegnair lur agens interess commerzials en la regiun. Dal project giagliard èn restads mo ils plans che servivan quella giada per commerzialisar tal. In da quels sa chatta oz en la Biblioteca naziunala.

Divertiment en l’aua

A partir dal 19avel tschientaner èn sa sviluppads il turissem e la societad da temp liber. Sper e sin ils lais è naschida ina purschida multifara da pussaivladads da transport e d’activitads. L’onn 1823 è vegnì mess en funcziun l’emprim bastiment a vapur da la Svizra, il Guillaume Tell, sin il Lai da Genevra. Bainbaud èn vegnids vitiers ulteriurs bastiments a vapur e la navigaziun è daventada in divertiment popular da temp liber. Intgins viagiaturs han però er vinavant preferì meds da transport pli tradiziunals: Elisabeth Grossmann manava ses giasts sin ina bartga da remblar en ils pli bels lieus enturn il Lai da Brienz ed è uschia daventada ina persuna da renum local. Bainbaud è ella er stada enconuschenta sur ils cunfins dal pajais. La regiun è daventada in center dal turissem svizzer ed ils giasts da l’Engalterra u da la Frantscha faschevan dispita per ina plazza sin la bartga da la “bella navigatura dal Lai da Brienz”.

A medem temp èsi er daventà pli e pli popular d’ir a far bogn e da nudar. Bain han ins gia adina fatg bogn en ils lais ed en ils flums, l’emprender a nudar è dentant vegnì democratisà pir vers la fin dal 18avel tschientaner, quai sa basond sin las ideas da l’igiena, da la sanadad e dal sport ch’èn vegnidas sviluppadas vinavant durant il proxim tschientaner. En las citads èn vegnids construids durant quest temp divers bogns publics – savens sin pitgas sur l’aua, nua ch’ins pudeva far bogn e nudar en in rom protegì d’egliadas. Quest divertiment da temp liber aveva da quel temp dentant anc lieu strictamain separà per umens e per dunnas, sco quai che la morala da quella giada pretendeva. Pir il 1919 è vegnì inaugurà a Weggis l’emprima riva da far bogn maschadada da la Svizra. Malgrà las polemicas ha quella gì grond success. Ils bogns dad umens ed ils bogns da dunnas èn ozendi per regla maschadads, er sch’els han mantegnì lur designaziun istorica.

Il cumenzament dal 20avel tschientaner èn las rivas da far bogn ed ils lidos publics sa multiplitgads ed igl è resultà in cumbat da concurrenza: Cun glischneras, skis d’aua u plattafurmas flottantas e stgalas empruvavan ins d’attrair l’attenziun da las pli e pli bleras persunas che gievan a far bogn. Las ideas da Paul Odermatt, possessur dal Kurhaus Fürigen sper il Lai dals Quatter Chantuns, èn emblematicas per la creativitad da la branscha turistica da quella giada. Il 1920 ha el laschà emplenir ina splagia en il golf sut sia chasa da cura, pli tard ha el introducì pedalos ed il 1937 la finala laschà endrizzar in ascensur spectacular. Cun quel pudevan ils giasts arrivar davent dal lai directamain sin ils prads per star a sulegl sin il nas d’in grip. L’implant è svelt daventà ina curiusitad regiunala che ha adina puspè attratg glieud mirvegliusa.

La sanadad dals lais

Entant che l’entusiassem per ir a far bogn è s’augmentà durant il 20avel tschientaner, è ina problematica creschenta restada per gronda part negligida: La prosperitad da l’industrialisaziun ha engrevgià fermamain la qualitad da l’aua. Emprims avertiments eran bain vegnids tematisads gia enturn la midada dal tschientaner, la populaziun e las autoritads han però percepì l’urgenza dal problem pir, cura che la polluziun da l’ambient è daventada visibla. Tras aua persa e restanzas chemicas èn las auas vegnidas contaminadas pli e pli fitg, fin che la situaziun era la finala daventada ils onns 1950 en plirs lais svizzers uschè nauscha, che nagin na vuleva pli ir en l’aua. Bleras vischnancas da lais avevan schizunt scumandà da far bogn. Sco cuntramesira èn vegnids construids bogns publics en la proxima vischinanza da la riva dal lai. Quels duevan porscher in’alternativa netta e segira.

Ils 28 d’avrigl 1961 ha il Museum svizzer da transports a Lucerna organisà la “1. Conferenza davart la protecziun da las auas”. Per questa occurrenza aveva Hans Erni concepì in placat marcant, per sensibilisar la populaziun per la polluziun da l’aua.

Il 1971 è la serenaziun da l’aua persa finalmain daventada obligatorica. Las investiziuns fatgas èn gist uschè impressiunantas sco ils resultats: Entaifer paucs decennis èsi gartegià d’augmentar marcantamain la qualitad da l’aua. La nettezza e clerezza da l’aua dals lais svizzers èn daventadas ina fermezza turistica ed in motiv per la Svizra d’esser superbia.

Il squitsch sin las cuntradas da lais resta però ed igl è vinavant da restar attent: La midada dal clima, la derasaziun da novas substanzas chemicas, l’augment da la populaziun sco er las spezias invasivas pericliteschan fin oz la sanadad dals lais. Da mantegnair quella è ina incumbensa e responsabladad quotidiana da l’entira societad.

Lais da fermada

Ils lais natirals caracteriseschan la cuntrada svizra. La topografia da la Svizra ha però er procurà, ch’il pajais ha cuntanschì ina posiziun dominanta en in sectur spezial da l’inschigneria: la construcziun d’implants d’accumulaziun. Cun ses numerus curs d’aua e territoris da muntogna ha la Svizra tschernì ina politica d’energia che sa basa per gronda part sin la forza idraulica. En las Alps èn vegnids construids enormas serras da vallada e lais da fermada.

Il 20avel tschientaner eran ils implants da fermada ina funtauna d’energia ed in motiv per la Svizra d’esser superbia, quai en spezial dals onns 1950 fin ils onns 1970. Durant quest temp èn vegnids construids ils pli blers ed ils pli auts mirs da fermada. Ils plazzals gigantics vegnivan celebrads sco bravuras ch’eran daventadas pussaivlas tras dira lavur sut cundiziuns meteorologicas extremas. Durant il punct culminant da l’activitad da construcziun lavuravan pli che 3000 umens sin il plazzal da la Grande Dixence, e quai sin 2400 m s.m. durant temps da fradaglia e da naiv. Lur cundiziuns da lavur attiravan l’attenziun d’artistas ed artists. Il mintgadi fadius dals lavurants che derivavan da la Svizra e da l’exteriur, ha adina puspè fatschentà la lavur artistica svizra. Tematisà vegn tal per exempel en ils raquints dal Vallesan Maurice Chappaz u en ils stampats dal Bernais Emil Zbinden.

Ils gigants da betun èn daventads ina part da l’istorgia svizra. Il mument da lur construcziun eran els in simbol per la superbia dals umans da pudair superar la natira e reconcepir la cuntrada muntagnarda – curt: da dominar l’ambient. Las ovras da construcziun terminadas èn daventadas in simbol per ina svizra moderna che prosperescha, cun prestaziuns d’inschigneria che han procurà per il fundament dal success economic e per in provediment d’energia independent. Plirs vitgs alpins èn daventads victima da quest sforz per la modernitad ed èn ids a finir en l’aua. In exempel enconuschent è Marmorera en il Grischun: En ina votaziun dal pievel ha la populaziun approvà la destrucziun da lur vegl vitg, sperond sin ina via ord la povradad.

Cartas postalas

La carta postala è vegnida inventada il 1869 a Vienna. Ella ha immediatamain gì grond success ed è stada derasada entaifer paucs onns en tut l’Europa. Bainbaud n’ha ella betg mo servì sco med da correspundenza, mabain er sco med da reclama, per recumandar ils avantatgs d’in hotel, d’in lieu da cura u d’ina destinaziun da vacanzas. Las citads e cuntradas sper in lai eran tranter ils motivs ils pli populars. Il grond dumber da cartas postalas tramessas ha gidà a render enconuschenta la cuntrada svizra ed a derasar in maletg idillic da la Svizra.

Sco material illustrativ èn las cartas postalas dal temp da 1880 fin 1940 da gronda impurtanza per l’istorgia e per l’istorgia d’art. La Biblioteca naziunala ha in collecziun da cartas postalas voluminusa ch’è creschida sur decennis. Bleras da las cartas postalas collecziunadas èn propi vegnidas tramessas. Ellas dattan pia er ina invista da la correspundenza per brev da l’ultim tschientaner.

Funtaunas d’inspiraziun

Il lai è in element impurtant en la preschentaziun da la cuntrada svizra. El è il pendant tar la pizza cuverta cun naiv, e sia aua quieta simbolisescha il maletg paschaivel che la Svizra dovra gugent per sa preschentar. En quest connex n’è il lai però betg mo ina decoraziun: El è in accumpagnader, in punct d’orientaziun ed ina funtauna d’inspiraziun per tuts che creschan si sper sias rivas.

Artistas ed artists da la litteratura, da la pictura u da la fotografia han sviluppà ina relaziun intima, mintgatant obsessiva cun lur lais. Els tschiffan adina puspè ils tuns da colur che sa midan durant il di, ubain ils reflexs da la glisch sin l’aua che sa midan mintga mument. Els raquintan da la pasch che resorta da la gronda surfatscha reflectanta, da regurdientschas ch’èn colliadas cun in lai, u da bartgas a vela a l’orizont.

Las collecziuns voluminusas e multifaras da la Biblioteca naziunala rendan perceptibel il dialog tranter las artistas ed ils artists e la cuntrada. Ellas porschan infurmaziuns davart la rolla impurtanta dals lais che sveglian ils pli differents sentiments, intensiveschan las egliadas ed intimeschan ina lavur voluminusa, e quai da vegl ennà fin oz.

Massada maletgs

La fin dal 19avel tschientaner è il turissem en Svizra daventà in sectur economic impurtant. Tranter ils lieus da vacanzas e las interpresas da transport è sa sviluppada ina concurrenza pli e pli intensiva. Il placat sco med ideal per attrair l’attenziun da las viagiaturas e dals viagiaturs ha svelt survegnì schlantsch.

L’enorma derasaziun da maletgs ha gidà ad influenzar durablamain la percepziun da la Svizra – tant tar ils giasts da vacanzas sco er tar la populaziun indigena. Successivamain è sa manifestada l’idea d’ina Svizra che n’è betg pli mo il pajais da las muntognas, mabain almain uschè fitg er il pajais dals lais. Las cuntradas d’aua ed ils plaschairs da far bogn han survegnì in plaz impurtant en l’imaginaziun collectiva.

La cuntrada speziala è schizunt vegnida chapida sco illustraziun da lur abitantas ed abitants. Uschia ha l’impurtant concepider da placats turistics Emil Cardinaux mussà il 1939 in Lai da Genevra serain e glisch sco in spievel. Durant il temp d’ina Europa dischunida ha el uschia illustrà in “peaceful Switzerland”, ina Svizra paschaivla, è n’è uschia betg mo sa referì a la cuntrada, mabain er a la tradiziun da pasch dal pajais.

Talas illustraziuns èn svelt daventadas fitg bainvesidas. Durant l’entir 20avel tschientaner è il turissem creschì cuntinuadamain. En il temp actual da social media e da la derasaziun virala da cuntegns vegn quest mund da maletgs revitalisà, quai che generescha novs problems. Las rivas da lais plain simbolica na dattan pli dumogn a las fullas da visitaders, ils spazis natirals èn periclitads e la quietezza tschertgada svanescha. In exempel per quai è il Oeschinensee, ch’è daventà in vair star en l’internet. Influenzadras ed influenzaders speran da survegnir milliuns da clics per las culissas spectacularas e procuran uschia er, che la fulla turistica sa concentrescha sin in sulet lieu e periclitescha uschia ses ecosistem fragil.

Mintgatant basta ina curta preschentaziun en ina seria da televisiun per metter sin il tgau la vita d’ina vischnanca sper in lai: Dapi ch’ins ha pudì vesair il 2019 la puntina al Lai da Brienz en la comedia romantica sidcoreana Crash Landing on You, arrivan schurmas da fans ad Iseltwald per far in selfie al lieu d’acziun original dal film. L’attracziun internaziunala da la cuntrada svizra po esser allegraivla, il overtourism che crescha en moda rasanta procura dentant per in grond squitsch sin las infrastructuras e sin l’ambient. La vischnanca d’Iseltwald è per entant s’arranschada cun ina palera: L’access a la puntina famusa sin l’entir mund custa ussa 5 francs.

Maurice Chappaz, «Chant de la Grande Dixence»

“La Dixence ma para d’esser a medem temp fabulusa e dolurusa: N’è betg il mund modern uschia?»

Sco um maridà e bab da famiglia era Maurice Chappaz il 1956 a la tschertga da stabilitad existenziala e finanziala. El ha acceptà ina plazza sco assistent da mesiraziun sin il plazzal da la Grande Dixence: «In medi m’ha recumandà il canapé. Jau ma sun decidì per la Dixence.” Da questa experientscha da lavur corporala concreta ha il scriptur obtegnì materia per dus cudeschs: Le Valais au gosier de grive (1960) e Chant de la Grande Dixence (1965). En l’ultim text («Grande Dixence, épouse du vieux pays, je ne veux pas t’admirer trop facilement et je ne veux pas te critiquer.») lauda Chappaz il sentiment d’esser part d’ina “seconde genèse”, senza emblidar las consequenzas da sanadad respectivas – consum d’alcohol, malsognas dal pulmun, accidents – che resultan sin quest plazzal enorm tras la construcziun da tunnels. “Il existe sous les Alpes une nervure, une tresse noire qui correspond à celle du Rhône et de ses affluents, et qui s’étale sous cent kilomètres. L’éventail se referme au lac des Dix.”

• C-2-a/11: Pitschen quadern cun inscripziuns da diari davart la construcziun da la Grande Dixence (215)
• A-1-8/1: Quadern da skizzas per Chant de la Grande Dixence cun il titel “Brouillon Grande Dixence”, cun dedicaziun (3)
• A-1-8/2: Duplicat dal manuscript da Chant de la Grande Dixence (3)
• B-5-1956/2: B-5: Brev dal biro da lavur da la Grande Dixence a Sion, senza onn (17-3-1956), per confermar l’engaschament da Maurice Chappaz sin il plazzal dal mir da fermada (186)
• Ediziun originala da Chant de la Grande Dixence, Losanna, Payot, 1965 (Petite collection poétique d’écrivains romands)
• Ediziun da Chant de la Grande Dixence e Le Valais au gosier de grive, Arles, Actes Sud, 1995 (Babel)

Hugo Loetscher, «Saison»

Il scriptur Hugo Loetscher (1929–2009) aveva gia festivà blers success, p.ex. gudagnà il Grond premi Schiller il 1992, cura ch’el ha publitgà il 1995 il roman liger “Saison”. Quel tracta da Philipp che ha 20 onns, nagins raps, nagina lavur e nagin dachasa. Suenter avair fatg naufragi cun differentas emprovas da carriera – tranter auter sco model per chautschas da bogn – lavura el ina stagiun sco guardiabogn. Philipp ch’è en ina discordia tranter malsegirezzas ed il sentiment d’avair in destin pli grond, nominescha sasez sco dramaturg dals eveniments en il bogn: Il public turitgais dal bogn sco er il persunal stgarpitschan da scurrilitad a scurrilitad, las aissas dal bogn avert daventan la tribuna d’in teater mundial cun colorit local. Per quest fracass che vegn discutà criticamain en il feuilleton, ma che ha grond success sin las glistas da bestsellers, ha Loetscher fatg retschertgas intensivas. Quai vesan ins en ses archiv, nua ch’ins chatta biografias da guardiabogns, reglaments da bogns ed examens da nudar fin a la moda da bogn da quel temp.

Citat da Loetscher:

“Jau hai mintgatant visità in guardiabogn che jau enconusch, sco experientscha hai jau er guardà en il bogn public e gì in auter punct da vista ch’il giast dal bogn. En quest connex hai jau vesì, ch’in bogn public è in lieu d’acziun absolutamain democratic. Tut las classas socialas èn preschentas: povers, ritgs, giuvens, vegls. Quai m’ha fascinà. Ina plazza da gieu, ina tribuna, nua ch’els tuts sa preschentan. Ed els han tuts in’atgna moda e maniera da sa preschentar. En quel mument ch’els han en las chautschas da bogn, sa movan els en in auter mund.”
(Intervista en il Badener Tagblatt / Bremgartner Tagblatt)

Legendas

• Material da retschertga tar “Saison” or da l’archiv da Hugo Loetscher: Reglament dal bogn public dal lai a Rapperswil e reglas da far bogn da la Societad svizra da salvament SSS (signaturas: A-01-k-01/02 e A-01-k-01/03)
• Tiposcripts dal roman “Saison” da Loetscher cun remartgas scrittas a maun: Philipp arriva en il bogn public (signatura: A-01-k-03/10)
• Tiposcripts dal roman “Saison” da Loetscher cun remartgas scrittas a maun: moda da bogn sco tema (signatura: A-01-k-03/15)
• Material da retschertga tar “Saison” or da l’archiv da Hugo Loetscher: moda da bogn dals onns 1990 (signaturas: A-01-k-01/17 e A-01-k-01/18)
• Duas fotografias da la vernissascha da “Saison”: Hugo Loetscher prelegia en il bogn public “Utoquai” da Turitg (signatura: A-01-k-11/01)
• Emprima ediziun da “Saison” (Diogenes, 1995): sin la cuverta è in dissegn dal bogn da palissadas “Utoquai” (signatura: A-01-k-05/01)

*Tut ils documents derivan dal relasch da Hugo Loetscher, Archiv svizzer da litteratura da la Biblioteca naziunala svizra, Berna

Isabelle Kaiser, «Der wandernde See»

L'autura Isabelle Kaiser (1866-1925), che scriveva per franzos e per tudestg, era enturn la midada dal tschientaner ina da las pli renumadas auturas sin plaun internaziunal. Cun sias poesias, sias novellas e ses romans ha ella cuntanschì ediziuns enormas. Sin ses viadis da lectura è ella sa preschentada en lungs vestgids alvs ad in grond public ed ha distribuì cartas d'autogram stampadas a sias lecturas e ses lecturs. A Beckenried – ses lieu da naschientscha ed “il pli bel vitg al pli bel lai” – ha ella laschà construir l'onn 1902 in refugi a la riva dal Lai dals Quatter Chantuns. Là ha ella beneventà regularmain giasts illusters da la Svizra e da l'exteriur.

Ils lais da la Svizra Centrala èn il lieu d'acziun da bleras da sias ovras. Il roman Der wandernde See (1910) tracta ils conflicts, ch'il project da sbassar il lai chaschuna en il vitg fictiv Espan. Istoricamain sa referescha Kaiser en quest connex al project da sbassar il Lai da Lungern da la fin dal 18avel e dal cumenzament dal 19avel tschientaner, per tematisar la tensiun tranter las pussaivladads economicas e las consequenzas ecologicas da l'inschigneria moderna. Ina tensiun ch'era actuala da ses temp e ch'è restada actuala er en noss temp.

Legendas:

• Manuscrit dal roman Der wandernde See. Roman aus den Bergen (1908) dad Isabelle Kaiser
• Emprima ediziun dal roman Der wandernde See. Roman aus den Unterwaldner Bergen dad Isabelle Kaiser (J.P. Bachem, 1910)
• Purtret dad Isabelle Kaiser, fotografà da Johannes Meiner (1899)

Robert Walser, «Seeland»

Las “sis pli impurtantas lavurs da prosa” da ses temp a Bienna ha l'autur Robert Walser (1878-1956) offrì l'onn 1918 a la Chasa editura Rascher per la publicaziun. Ses frar Karl Walser ha illustrà il tom cun tschintg gravuras originalas. L'ovra è cumparida sco stampat da luxus en in'ediziun da 600 exemplars numerads. Ina emprima ediziun dal raquint Der Spaziergang aveva Walser publitgà l'onn 1917 en furma d'in cudesch, ils auters texts dal tom pli baud en revistas.

Suenter esser returnà da Berlin a Bienna, ha el savens tschernì sia citad d'origin ed ils conturns, il Seeland, sco context per ses texts, senza duvrar nums. Il “Seeland” possia esser “dapertut”, ha Walser accentuà envers ses editur. Il titel na cumpara effectivamain betg en ils texts sezs. En la percepziun dal raquintader, che fa ina spassegiada, èn ils lais differentas giadas plitgunsch la culissa u ina part lontana da la cuntrada. Ina giada sa mussa il lai sco “ina pedra preziusa blaua e glimada”, ina giada sumeglia el “in surrir ventiraivel”. La spassegiada dal raquint “Der Spaziergang” finescha al lai.

“Il titel ‘Seeland’ è per mai il pli correct, perquai ch'el designescha en furma curta e concisa la tematica che vegn tractada qua, numnadamain ina cuntrada e las apparientschas da tala. Il titel è sensitiv e simpel ed jau vuless dir, europeic u puramain mundan. ‘Seeland’ po esser en Svizra u dapertut, en l'Australia, en l'Ollanda u insanu'auter.” (Robert Walser a ses editur Max Rascher, 01-04-1918)

Legendas:

• Manuscrit da Seeland ([1918]) da Robert Walser, frontispizi ed emprima pagina dal raquint Der Spaziergang (emprest dal Center Robert Walser)
• Emprima ediziun da Seeland da Robert Walser (Chasa editura Max Rascher, 1919)
• Brev da Robert Walser a la Chasa editura Rascher (01-04-1918) (emprest dal Center Robert Walser)

Eugène Rambert, «Le Vieux Léman»

La chanzun dal return d'in alpinist e professer da Turitg

Il scriptur Eugène Rambert (1830–1886), confundatur dal Club Alpin Svizzer, è cunzunt enconuschent per ses texts davart las muntognas (particularmain Les Alpes suisses, 1866–1875), cun las qualas el è sa fatschentà sco scienzà da la natira, raquintader e criticher d'art. Malgrà sia passiun per ils culms da las Alps e malgrà ses domicil a Turitg, nua ch'el ha instruì litteratura franzosa a la Scola politecnica federala dal 1860 fin il 1881, n'ha el mai emblidà il lai, al qual el è naschì: En sias ultimas poesias “Une voile sur le Léman”, “Le Soleil du Léman” e “Le Vieux Léman” ha el undrà il Lai da Genevra. “Le Vieux Léman” ha el scrit durant l'october 1881, in pèr dis suenter ses return a Losanna. Il poet exprima sia admiraziun per la bellezza dal lai ed il desideri, ch'el ha sentì ditg. “ A l'ester, cura che la tristezza / bitta sin nus ses vel nair, / dess ins gloria e ritgezza, / tut quai ch'ins ha per ta revair ”. Questa poesia è vegnida publitgada l'emprim suletta en in'ediziun per sustegnair l'ovra d'agid “Home suisse” a Paris, avant ch'ella è vegnida tschernida per las collecziuns publitgadas il 1883 En pays romand e Chants du pays. Questas collecziuns dattan perditga da l'existenza e dal svilup dinamic d'ina litteratura da la Svizra franzosa sin sia via vers l'instituziunalisaziun. “Le Vieux Léman” è daventà in classicher ed è er stà da vesair sin cartas postalas e materialias da reclama (tegnidas en salv en il Musée du Léman a Nyon), avant che vegnir renumà ina segunda giada ils onns 1920 grazia a la sonorisaziun tras il plevon Joseph Bovet, l'autur da l'enconuschenta chanzun “Le Vieux Chalet”.

• Manuscrit da la poesia Le Vieux Léman
• Ediziun stampada da la poesia Le Vieux Léman, vendida a favur da l'ovra d'agid “Home suisse” a Paris, 1882
• En pays romand. Anthologie des poètes de la Suisse romande publiée par les Sociétés de Belles-Lettres de Lausanne, Genève et Neuchâtel, Paris, Neuchâtel, Genevra, Librairie Sandoz et Thuillier, Librairie J. Sandoz, Librairie Desrogis, 1882–1883